Ministerstwo Sprawiedliwości skierowało do konsultacji społecznych projekt fundamentalnej reformy udziału obywateli w wymiarze sprawiedliwości, która zakłada całkowitą likwidację dotychczasowego pojęcia „ławnika” i zastąpienie go instytucją „sędziego społecznego”. Nowe przepisy mają nie tylko unowocześnić nazewnictwo, ale przede wszystkim rozwiązać głęboki kryzys kadrowy w polskich sądach poprzez drastyczne podniesienie stawek finansowych, zmianę limitów wiekowych oraz zwiększenie liczby dni orzeczniczych.

Tradycyjna instytucja ławnika od lat zmaga się w Polsce z potężnym kryzysem. Jak wynika z oficjalnych statystyk Rady ds. Ławników przy Ministerstwie Sprawiedliwości, jeszcze na początku XXI wieku w polskich sądach orzekało ponad 44 tysiące ławników. Na kadencję w latach 2024–2027 rady gmin zdołały wybrać już tylko 6 075 osób, co zmusiło wiele sądów do przeprowadzania ratunkowych naborów dodatkowych.

Głównym powodem drastycznego spadku zainteresowania były archaiczne przepisy, niski prestiż oraz skrajnie nieatrakcyjne ryczałty finansowe za czas spędzony na sali rozpraw.

Projekt Ministerstwa Sprawiedliwości, nad którym pracował m.in. współautor reformy prof. Piotr Juchacz, przewiduje głęboką modyfikację systemową. Kluczowe zmiany obejmują cztery główne filary:

Dotychczasowa dzienna stawka za udział w rozprawie wynosiła zaledwie ok. 231 zł brutto. Resort sprawiedliwości zdecydował o niemal dwukrotnym podniesieniu tego uposażenia. Nowa dzienna rekompensata ma wynosić około 450 zł, co ma realnie zrekompensować obywatelom czas poświęcony na pracę w sądzie i zachęcić osoby czynne zawodowo.

Zgodnie z wciąż obowiązującym Prawem o ustroju sądów powszechnych, ławnik mógł być wyznaczany do udziału w rozprawach przez maksymalnie 12 dni w ciągu roku. Nowy projekt zakłada zwiększenie liczby dni orzeczniczych do 20 w roku. Pozwoli to na lepszą ciągłość postępowań i uniemożliwi paraliżowanie procesów z powodów czysto formalnych.

Obecnie kandydat na ławnika musi mieścić się w przedziale wiekowym od 30 do 70 lat. Reforma zakłada odmłodzenie oraz jednoczesne wydłużenie aktywności kadry. Dolna granica wieku zostanie obniżona do 26 lat, natomiast górna podniesiona do 74 lat. Ma to otworzyć drzwi do sądów m.in. absolwentom studiów wyższych.

Słowo „ławnik” zostanie trwale usunięte z wokand. Ustawa wprowadza pojęcie sędziego społecznego, co ma podkreślić, że obywatel jest pełnoprawnym członkiem składu orzekającego, a nie jedynie „dodatkiem” do sędziego zawodowego. Aby podnieść jakość orzecznictwa, nowi sędziowie społeczni przejdą cztery obowiązkowe szkolenia merytoryczne w roku.

Wiceministrowie sprawiedliwości oraz eksperci popierający ustawę wskazują, że upodmiotowienie sędziów społecznych to krok w stronę standardów zachodnich. Ponadto, jak wskazują analizy opublikowane na łamach portalu Prawo.pl, resort rozważa rozszerzenie udziału czynnika społecznego również na skomplikowane procesy gospodarcze. Rozwiązanie to z powodzeniem funkcjonuje m.in. w Niemczech, gdzie sędziowie honorowi (handlowi) wspierają sądy zawodowe swoją wiedzą biznesową.

Projekt ustawy znajduje się obecnie na etapie szerokich uzgodnień międzyresortowych i opiniowania. Ostateczny kształt przepisów poznamy po zakończeniu rundy konsultacji społecznych i skierowaniu dokumentu pod obrady Sejmu.